کم‌آبی نفس تالاب‌های همدان را به شماره انداخته است

همدان- ایرنا- رییس اداره حفاظت و مدیریت زیستگاه‌ها و امور مناطق محیط زیست همدان گفت: کاهش شدید منابع آبی و بحران‌های ناشی از تغییر اقلیم، ۲۷ تالاب و مجموعه آبی استان به‌ویژه زیستگاه‌های شاخصی چون آق‌گل، چم‌شور و پیرسلمان را در شرایط بسیار آسیب‌پذیری قرار داده و زنگ خطر را برای بقای این اکوسیستم‌ها به صدا درآورده است.

به گزارش ایرنا، همدان از دیرباز به واسطه داشتن اقلیم کوهستانی و زیست‌بوم‌های آبی ارزشمندی شهره بوده و با دارا بودن ۲۷ تالاب و مجموعه آبی، تالاب‌های “آق‌گل” ملایر، “چم‌شور” و “پیرسلمان” اسدآباد، نگین‌های تالاب های این استان محسوب می‌شود.

این پهنه‌های آبی به عنوان کریدورهای حیاتی برای تنوع زیستی و زیستگاه گونه‌های مهاجر، نقشی تعیین‌کننده در تعادل اکولوژیک منطقه ایفا می‌کنند هر چند در دهه‌های اخیر، این زیستگاه‌ها تحت تاثیر عوامل متعددی قرار گرفتند.

مهمترین مشکل بحران‌های ناشی از تغییر اقلیم از جمله کاهش شدید منابع آب‌های زیرزمینی و برداشت‌های بی‌رویه، در کنار فشارهای انسانی نظیر تغییر کاربری اراضی و توسعه ناپایدار بوده که این زیست‌بوم‌ها را به مرحله‌ای از آسیب‌پذیری رسانده است که بقای آن‌ها را با تردید مواجه می‌کند.

در این باره با فاطمه کاظمینی رییس اداره حفاظت و مدیریت زیستگاه‌ها و امور مناطق محیط زیست همدان به گفت و گو نشستیم که آخرین وضعیت تالاب های این استان و چالش های فرا روی آنها در ادامه این گفت و گو آمده است که در زیر می خوانید:

ایرنا: درباره اهمیت تالاب بفرمایید؟

کاظمینی: تالاب‌ها علاوه بر برخورداری از ارزش‌های طبیعی و زیست‌محیطی، زیستگاه گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری و بخشی از شبکه طبیعی آب و تنوع زیستی استان به شمار می‌رود، از این‌ رو، حفاظت از آن‌ها مستلزم توجه هم‌زمان به عوامل مؤثر بر سلامت و پایداری اکوسیستم‌هاست.

بحران آب زنگ خطر برای پایداری تالاب‌های همدان است
نمایی از خشکی کامل تالاب آق گل ملایر

ایرنا: مهمترین تهدید فرا روی تالاب‌های همدان چیست؟

کاظمینی: بدون شک، کاهش منابع و بحران آب و تشدید آثار تغییرات اقلیمی، از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی تالاب‌های استان است و حفاظت مؤثر از این پهنه‌های طبیعی، به مدیریت علمی، هماهنگی بین دستگاهی و مشارکت جوامع محلی نیاز دارد.

در این میان تالاب‌های های طبیعی آق‌گل، چم‌شور و پیرسلمان در فهرست تالاب‌های مشمول آیین‌نامه حفاظت و احیا و سایر مقررات مرتبط با حفاظت از تالاب‌ها قرار دارد؛ با این حال، کاهش منابع آب و فشارهای ناشی از فعالیت‌های انسانی، پایداری این زیستگاه‌های ارزشمند را با چالش مواجه کرده است.

ایرنا: آیا عوامل دیگری هم در تخریب این اکوسیستم‌ها نقش دارند؟

کاظمینی: بله، علاوه بر کاهش منابع آب، ما با طیف گسترده‌ای از تهدیدات روبرو هستیم از جمله تغییر کاربری اراضی و توسعه نامتوازن گرفته تا تخریب پوشش گیاهی، چرای بیش از حد مجاز مراتع، آتش‌سوزی، شکار غیرمجاز و آلودگی، این عوامل همگی در کنار هم، پایداری زیستگاه‌های طبیعی را مختل می‌کنند.

ایرنا: با تفاسیری که داشتید آیا بازنگری در رویکردهای مدیریتی ضروری است؟

کاظمینی: یکی از تغییرات اساسی که ما به دنبال آن هستیم، حرکت از رویکرد «حفاظت صرف» به سمت «حفاظت، احیا و افزایش تاب‌آوری اکوسیستم‌ها» است.

حفظ سرمایه‌های طبیعی استان همدان بیش از هر چیز به نگاه بلندمدت، مدیریت علمی، هماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی، مشارکت جوامع محلی و جدیت در پیشگیری از تخریب نیاز دارد در این مسیر، تصمیم‌گیری‌ها باید با در نظر گرفتن ارتباط متقابل اجزای طبیعت و نیازهای اکولوژیک زیستگاه‌ها انجام شود.

با توجه به اهمیت و ضرورت مدیریت یکپارچه زیستگاه‌ها، بنابراین حفاظت از یک تالاب بدون توجه به رودخانه‌ها، آبراهه‌ها، آبخوان‌ها و اراضی پیرامونی آن، یا حفاظت از یک منطقه کوهستانی بدون در نظر گرفتن کریدورهای ارتباطی آن، نمی‌تواند پاسخ‌گوی کامل نیازهای اکولوژیک زیستگاه باشد.

ازاین‌رو، مدیریت مؤثر زیستگاه‌ها مستلزم نگاهی فراتر از مرزهای اداری و توجه به پیوستگی اکولوژیک عرصه‌های طبیعی است.

بحران آب زنگ خطر برای پایداری تالاب‌های همدان است
تالاب پیرسلمان اسدآباد

ایرنا: در این مسیر، نقش مردم محلی چیست؟ آیا حضور آن‌ها می‌تواند کمک حال محیط زیست باشد؟

کاظمینی: به طور حتم هیچ برنامه حفاظتی بدون مشارکت موثر مردم محلی نمی‌تواند در بلندمدت موفق شود چرا که آموزش و جلب مشارکت‌های مردمی از ارکان اصلی موفقیت برنامه‌های حفاظت و احیای زیستگاه‌ها است.

پس می توان گفت توسعه فعالیت‌های سازگار با محیط زیست و بهره‌گیری از ظرفیت جوامع محلی در پایش و حفاظت از عرصه‌های طبیعی می‌تواند حفاظت از طبیعت را از یک وظیفه فقط سازمانی به مطالبه‌ای عمومی تبدیل کند.

در این بین کشاورزان، دامداران، روستاییان و دیگر جوامع ساکن در پیرامون مناطق طبیعی، از نزدیک با تغییرات زیستگاه‌ها مواجه‌اند و در بسیاری از موارد، معیشت آن‌ها با منابع طبیعی ارتباط مستقیم دارد.

اگر دغدغه‌های معیشتی جوامع محلی در برنامه‌های حفاظتی مورد توجه قرار نگیرد، فاصله میان اهداف حفاظت محیط زیست و نیازهای جامعه افزایش می‌یابد.

بنابراین راهکار اساسی، حذف مردم از طبیعت نیست، بلکه ایجاد تعادلی پایدار میان معیشت، توسعه و حفاظت از محیط زیست است.

ایرنا: برای اینکه تصمیمات ما بر پایه حدس و گمان نباشد، از چه ابزارهایی استفاده می‌کنید؟

کاظمینی: پایش علمی و فناورانه پشتوانه تمام تصمیمات محیط زیست است بنابراین برای دسترسی به اطلاعات دقیق و به‌روز درباره وضعیت زیستگاه‌ها، پایش مستمر جمعیت گونه‌ها، وضعیت پوشش گیاهی، منابع آب، تغییرات کاربری اراضی و روند تخریب زیستگاه‌ها در دستور کار است چراکه این روند نقش مهمی در شناسایی زودهنگام تهدیدها و اتخاذ تصمیم‌های پیشگیرانه دارد.

در این مسیر محیط زیست به استفاده از فناوری هایی همچون سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS)، فناوری سنجش‌از دور نیاز دارد چون معتقدیم ایجاد بانک اطلاعاتی به‌روز از زیستگاه‌ها، می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر، هدفمندتر و مبتنی بر شواهد را در برنامه‌های حفاظت و احیای عرصه‌های طبیعی فراهم کند در عین حال ایجاد یک بانک اطلاعاتی به‌روز از جمعیت گونه‌ها، وضعیت پوشش گیاهی و منابع آب، به ما کمک می‌کند تا تهدیدها را زودهنگام شناسایی و تصمیمات پیشگیرانه بگیریم.

ایرنا: صیانت از این سرمایه‌های طبیعی چه پیش نیازهایی لازم دارد؟

کاظمینی: مناطق تحت مدیریت محیط زیست، عرصه‌های طبیعی، زیستگاه‌های حساس حیات‌وحش، تالاب‌ها و دیگر پهنه‌های آبی استان، مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته را تشکیل می‌دهند که تداوم حیات گونه‌های متعدد گیاهی و جانوری به سلامت و پایداری آن وابسته است.

صیانت از این سرمایه‌های طبیعی نیازمند رویکردی جامع و آینده‌نگر است؛ رویکردی که در آن، حفاظت از منابع آب، پیشگیری از تخریب زیستگاه‌ها، احیای اکوسیستم‌های آسیب‌دیده، بهره‌گیری از دانش و فناوری و مشارکت جوامع محلی، به‌عنوان اجزای مکمل یک برنامه منسجم دنبال شوند.

رویکرد مدیریت زیست‌بومی هم بر حفظ زیست‌بوم‌های طبیعی، احیای زیست‌بوم‌های تخریب‌شده، تامین نیازهای جوامع انسانی و ارتقای کیفیت زیستگاه‌ها به‌صورت هم‌زمان تاکید دارد.