جازموریان؛ نبضِ تپنده جنوب کرمان که زیر غبار خشکسالی به شماره افتاده است

جازموریان – ایرنا – بحران زیست‌محیطی تالاب جازموریان که نیمی از آن در جنوب کرمان واقع شده، ضرورت ایجاد سازوکاری ملی با ساختاری مشابه کارگروه نجات دریاچه ارومیه را بیش از هر زمان دیگری پررنگ کرده تا با هم‌افزایی میان استان‌های کرمان و سیستان و بلوچستان، اقدامات پراکنده جای خود را به برنامه‌ای منسجم و فرابخشی برای مهار بیابان‌زایی و احیای این زیست‌بوم راهبردی بدهند.

به گزارش ایرنا، تالاب جازموریان با وسعتی بیش‌از ۱۰۸ هزار هکتار، نه یک پهنه آبی صرف، که قلب تپنده و ریه تنفسی جنوب‌شرق ایران است. نیمی از این زیست‌بوم ارزشمند در جنوب استان کرمان واقع شده و با دارا بودن گونه‌های گیاهی بومی و مقاوم همچون «کهور ایرانی» و «کنار»، در طول قرن‌ها نقش سدی طبیعی در برابر فرسایش خاک و طوفان‌های سهمگین گردوغبار را ایفا کرده است. این حوزه، با عملکردی اکولوژیک در تثبیت خاک و حفظ تعادل اقلیمی، در واقع مرز نامرئی مقابله با پیشروی بیابان در فلات مرکزی است.
با این وجود، سال‌ها مدیریت متکی بر “روزمرگی” و نادیده گرفتن هشدارهای کارشناسی، این زیست‌بوم را به کانون بحرانی بیابان‌زایی تبدیل کرده است. ترکیبی از خشکسالی‌های متوالی، توسعه کشاورزی غیراصولی، حفر چاه‌های غیرمجاز بی‌شمار و برداشت‌های افسارگسیخته از سفره‌های آب زیرزمینی، شریان حیاتی جازموریان را قطع کرده است. در کنار این فاجعه انسانی، چرای بی‌رویه دام نیز پوشش گیاهی نیم‌بند باقی‌مانده را به یغما برده تا شاهد مرگ تدریجی یکی از راهبردی‌ترین تالاب‌های کشور باشیم.

بیماری «مدیریت جزیره‌ای»؛ چرا جازموریان احیا نمی‌شود؟

شاید تلخ‌ترین بخش ماجرای جازموریان نه خشکسالی، که «مدیریت جزیره‌ای» است. وقتی ۲۹ دستگاه اجرایی مدعی مسئولیت در حوزه بیابان‌زدایی حضور دارند، خروجی کار چیزی جز پراکنده‌کاری، ناهماهنگی و اتلاف منابع مالی نیست. در واقع، این تعدد دستگاه‌ها، به جای هم‌افزایی، به نوعی «فلج مدیریتی» منجر شده است؛ جایی که هر سازمان در محدوده اختیارات نیم‌بند خود حرکت می‌کند و هیچ قرارگاه فرماندهی مقتدری وجود ندارد که این قطعات پازل را کنار هم بچیند.
تجربه موفق کارگروه نجات دریاچه ارومیه نشان داد که تنها راه برون‌رفت از بحران‌های این‌چنینی، ملی کردن دغدغه‌های منطقه‌ای است. جازموریان تا زمانی که تنها یک مسئله محلی بین ۲ استان کرمان و سیستان و بلوچستان باقی بماند، در گیرودار دیوان‌سالاری‌های مرسوم دفن خواهد شد. تشکیل کارگروه ملی در سطح هیات دولت، با اختیارات اجرایی تام و اعتبارات پایدار، تنها راه نجات است؛ ساختاری که نه بر اساس بخشنامه، بلکه بر اساس «مسئولیت حقوقی و نظارت مستمر» بنا شده باشد.
اقداماتی نظیر اجرای ۱۵ هزار هکتار عملیات آبخیزداری، ساخت بادشکن‌های زنده و توزیع نهال، اگرچه در جای خود قابل‌تقدیر است، اما در مقیاس بحرانی به وسعت جازموریان، حکم مسکّن‌های کوتاه‌مدت را دارد. برای نجات این زیست‌بوم، گام نخست باید مطالعات جامع و مشترک بین ۲ استان باشد. ادامه برنامه‌ریزی‌های ناهماهنگ و تک‌محور استانی، نه تنها اتلاف بیت‌المال است، بلکه زمان طلایی برای بازگرداندن حیات به این تالاب را نیز از بین می‌برد.
با بهره‌گیری از ظرفیت‌های قانونی برنامه هفتم پیشرفت کشور، اکنون فرصتی فراهم شده تا عملیات آبخیزداری و مدیریت کانون‌های بحرانی از حالت «پروژه‌ای» به «فرآیندی» تغییر ماهیت دهد.

استقرار ایستگاه‌های پایش مستمر زیست‌محیطی و الزام دستگاه‌هایی همچون وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی به رعایت حق‌آبه‌ها، تنها زمانی محقق می‌شود که اراده‌ای ملی پشت آن باشد. جازموریان بیش از هر زمان دیگری نیازمند عبور از اقدامات مقطعی و حرکت به سمت یک «جراحی بزرگ زیست‌محیطی» است؛ جراحی‌ای که در آن، منافع کوتاه‌مدت کشاورزی ناپایدار، قربانی منافع بلندمدت امنیت زیستی یک منطقه شود.

پیشنهاد تشکیل کارگروه ملی نجات جازموریان با الگوی دریاچه ارومیه

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری جنوب کرمان با تأکید بر ضرورت مقابله با بیابان‌زایی و احیای تالاب جازموریان، پیشنهاد تشکیل کارگروه ملی نجات این تالاب در هیات دولت، مشابه کارگروه نجات دریاچه ارومیه، را مطرح کرد و خواستار انجام مطالعات جامع و مشترک میان استان‌های کرمان و سیستان و بلوچستان شد.
رضا سنجری با اشاره به عضویت ۲۹ دستگاه در کارگروه ملی مقابله با بیابان‌زایی، بر ضرورت هماهنگی و هم‌افزایی دستگاه‌های مسئول برای مدیریت بحران جازموریان تأکید کرد.
وی پیشنهاد داد با بهره‌گیری از ظرفیت دستگاه‌های عضو و الگوبرداری از تجربه کارگروه نجات دریاچه ارومیه، کارگروه ملی نجات تالاب جازموریان در سطح هیات دولت تشکیل شود تا با تعیین مسئولیت دستگاه‌ها، تأمین اعتبارات مشخص و تدوین برنامه‌ای یکپارچه، اقدامات اجرایی برای احیای تالاب و مقابله با بیابان‌زایی در ۲ استان کرمان و سیستان و بلوچستان با انسجام بیشتری دنبال شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری جنوب کرمان، انجام مطالعات جامع و مشترک میان دستگاه‌های مرتبط در استان‌های کرمان و سیستان و بلوچستان را نخستین گام اساسی برای مدیریت بحران جازموریان دانست و تأکید کرد: برنامه‌ریزی جداگانه و ناهماهنگ ۲ استان نمی‌تواند به نتایج مؤثر و پایدار منجر شود؛ از این‌رو، مدیریت این حوزه نیازمند رویکردی یکپارچه و فرابخشی است.
وی با اشاره به ضرورت مشارکت دستگاه‌هایی همچون وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت امور خارجه، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان زمین‌شناسی و وزارت آموزش‌وپرورش، بر تشکیل کارگروهی ملی با اختیارات اجرایی مشخص، اعتبارات پایدار، مسئولیت‌های تعریف‌شده و سازوکار نظارتی تأکید کرد.
سنجرانی تاکید کرد: ایجاد ایستگاه‌های پایش مستمر زیست‌محیطی در نقاط مختلف حوزه جازموریان برای رصد تغییرات، شناسایی کانون‌های بحرانی و ارزیابی اثربخشی اقدامات حفاظتی نیز از دیگر ضرورت‌های مدیریت این زیست‌بوم است.

اجرای ۱۵ هزار هکتار عملیات آبخیزداری و بیابان‌زدایی

وی در تشریح اقدامات انجام‌شده برای مقابله با بیابان‌زایی و احیای پوشش گیاهی اظهار کرد: تاکنون حدود ۱۵ هزار هکتار عملیات بیومکانیکی و آبخیزداری، از جمله ساخت هلالی‌های آبگیر و بذرکاری، در این حوزه اجرا شده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری جنوب کرمان افزود: ساخت حدود ۲ هزار و ۳۰۰ کیلومتر بادشکن زنده در اطراف مزارع و باغ‌ها با هدف مهار ماسه‌های روان، توزیع سه میلیون اصله نهال رایگان، توسعه زراعت چوب، ساماندهی و مدیریت چرای دام در سطح حدود ۱۶۰ هزار هکتار و انجام ۲۷ هزار هکتار مطالعات تفصیلی در چهار کانون بحرانی، از جمله اقدامات انجام‌شده در این منطقه است.
وی با اشاره به ظرفیت‌های قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت کشور، بر ضرورت بهره‌گیری از احکام این برنامه برای مهار بیابان‌زایی، توسعه عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری و احیای مراتع تأکید کرد.
سنجری تاکید کرد: بر اساس اهداف اعلام‌شده در مقیاس ملی، اجرای عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری در سطح ۲۰ میلیون هکتار، کاهش ۲۰ درصدی مساحت کانون‌های بحرانی فرسایش بادی و مدیریت، حفظ، احیا و توسعه مراتع در سطح ۲۰ میلیون هکتار پیش‌بینی شده است.
وی خاطرنشان کرد: بهره‌گیری هدفمند از این ظرفیت‌ها در حوزه آبخیز جازموریان، همراه با تأمین اعتبارات موردنیاز، هماهنگی بین‌استانی و مشارکت دستگاه‌های مسئول، می‌تواند نقش مهمی در تثبیت خاک، کاهش گردوغبار، احیای پوشش گیاهی و حفاظت از این زیست‌بوم راهبردی ایفا کند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری جنوب کرمان تاکید کرد: نجات جازموریان نیازمند عبور از اقدامات پراکنده و حرکت به سمت برنامه‌ای جامع، مستمر و ملی است؛ برنامه‌ای که با مشارکت ۲ استان، هماهنگی دستگاه‌های مسئول، تأمین منابع مالی پایدار و نظارت مؤثر، زمینه حفاظت و احیای این حوزه ارزشمند را فراهم کند.